Калдыбек Жайсанбай

Европа плюс Қазақстандағы ТОР20

kaldybek — Tue, 01 Sep 2009 06:33:16 GMT

Хит-шеру жүргізудегі ең алғашқы тәжірибем Қызылорда қаласында болды. Жергілікті "СЕТА" радиосында тек қана Қазақстандық әншілерден құралған хит-шеру жасап, оған дауысты телефон арқылы ғана қабылдағанбыз. Жалпы хит-шерудегі әндерге дауысты көбіне ғаламтор немесе sms ақылы жинайды. Бірақ, радиомыздың сайты болмағандықтан және ол кезде sms-портал деген түсінік жоқ болғандықтан, дауысты тек телефон және пэйджер арқылы қабылдап жүрдік... Осыны ойласам, баяғы ауыл ішінде көршілерді қонаққа шақыру үшін, арнайы аралап, бәрін шақыруға тура келетін кезіміз есіме түседі. Ал қазір ше? Іздеп жатудың қажеті жоқ, ұялы телефонына қоңырау шаласың да "келе қал" дейсің немесе sms жолдай саласың. Қандай керемет! Біздің жұмыстағы 20-30 жылдық жұмыс өтілдері бар көлік жүргізушілері жақында ғана автоматтандылырған жапон көліктеріне отырып алып былай дейді: "өмір бойы көлікке отырғанда осындай ләззат алып көрмеппіз".
Уақыт өте келе барлығы да өзгереді. Тіпті, "хит-шеру" деген сөздің орнына қазір "чарт" дегенді қолдану сәнге айналды. Сондықтан Қазақстандағы ең ауқымды радио-чарт "ТОР20-ға" шолуды бастаймыз.
Міне, Қазақстанда ғаламтор дамып, ауылдағы қарапайым қазаққа дейін "үйіне интернет құрып алыпты" дегенді естігенде қуанып қаласың. Ғаламтор әрине, жақсы. Бірақ, жаман жерлері де жеткілікті.
Бірақ, әңгіме ол туралы емес. Әңгіме Европа плюс Қазақстан радиосында әр сенбі болатын ТОР20 туралы. ТОР20-ға ғаламтордың қандай қатысы бар дерсіздер. Тікелей қатысы бар. Өйткені ондағы әндерге дауысты тек ғаламтор арқылы жинаймыз. Ең алғашында sms арқылы қабылдағанбыз. Өйткені, сайтқа дауыс беру жүйесін орнату біраз уақытты талап етеді екен. Ал Қалекең, көп күткенді ұнатпайды, сондықтан "sms жүйелеріңді жасай беріңдер, ал мен бастаймын" дедім. Содан 2007 жылдың күзінде бастап та кеттім. Ең алғашқы чарт мынадай болып эфирге шықты.

1. Мюзикола – Сен мунынды бер маган
2. Б Шукенов – Немного слез твоих
3. Женiсхан – Кешiр жаным
4. Ринго – Гашыкпын
5. Алтынбек – Айтшы жаным
6. А Кiшкенбаев - Арманымай
7. Б Корган – Неге
8. Е Кабдуллин – Такси
9. Armand & Menghoy – Сенбедiн
10. Айкын – Алматы
11. Бакай – Махабат жалыны
12. Медеу Арынбаев – Келме дедiн…
13. KZ & Гайсин – Ойлай берме
14. Аннеш – Небо
15. ННбек – Жок
16. М Садуакасова – Суйген журек
17. Кешью – 100 дней любви
18. Тарлан – Балдай таттi кыз
19. Асель Садвакасова - Птицелов
20. Азия – Айым

Үміткерлер:
Алишер Сулейменов – Не покидай меня
Ерлан Туленов - Гашыкпын

Осы жерде ТОР20-ның ерекшелігі туралы айтып өтпесе болмас. Бұл чарт - Қазақстанда болып жатқан той-бизнесті жоққа шығарғысы келетін құрал. Егер де байқаған болсаңыздар, арасында кәдімгі қазақтың тойына барып айтып беретін емес, сахнада айтылатын және радиода қойылатын әндер.
Енді радиода қойылатын әндер деген тақырыпқа кеңінен тоқталып өтейін. Көптеген Қазақстандық әртістердің негізгі табыс көзі - той. Сондықтан да тойға арнап ән жазады, тойға арнап би қояды. Ал радио тыңдап, теледидар қарайтын жұрт не істейді? Телехикая тамашалайды немесе шетел әндерін тыңдайды. Әрине, біздің әншілерімізді де түсінуге болады, егер де әнді тек радио мен теледидарға арнап жазатын болса, күндерін қалай көрмек? Бұл еңбектері үшін оларға ешкім төлеп жатқан жоқ. Мысалы, осы туралы "Азия" тобындағы Ербол Шәріповпен әңгіме-дүкен құрғанымда, мен оған "Айым" деген әндерің чартқа қосылды, радиоға және сахнаға арналған керемет ән болып шығыпты" дегенімде, ол "есесіне оны тойдағы жұрт қабылдамайды" деген еді. Осы жерде "расында да бізде той-бизнес басым болғаны ма" деп ойланып қаласың. Мүмкін ол да жаман емес шығар, бірақ бір жаман жерін білемін: той-бизнес - арзан әншілерді көбейтіп жіберді. Жақында теледидардан белгілі сазгер-продюссер Қалдыбек Құрманәлінің айтқанын естіп қалдым: "осыдан бірнеше жыл бұрын Қазақстандағы әншілер санын есептегенде жүзден астам ғана еді, жақында тағы бір санап көріп едік мың жарым шамасында болып қалыпты". Бұл жақсы көрсеткіш, егер де осы мыңнан аса әншінің барлығы елімізде сапалы шоу-бизнесті дамытуға атсалысып жатса. Ондайлар жоқ деп айта алмаймын, бар. Бірақ, өте аз...
"Европа плюс Қазақстандағы ТОР20" бағдарламасын жасаудағы мақсатым да осы болатын. Сапаның не екенін, жақсы әнші кімдер екенін көрсеткім келді, яғни, Қазақстандағы шоу-бизнестің дамуына сәл де болса қосқан үлесім болсын дедім.
Кейбір ұзынқұлақтардың және осы эстрада өкілдерінің әңгімелері бойынша, бізде шоу-бизнес - екіге бөлінген екен: Қазақстан және Қазақ эстрадасы болып. Қазақстан эстрадасына жататындар: Батырхан Шөкенов, Мюзикола, Дильназ Ахмадиева, Орда тобы, Ринго тобы және т.с.с жатса, Қазақ эстрадасына: Гүлмира Ақүрпекова, Бағдат Саметдинова, Ақжол Мейірбеков, Жігіттер квартеті, Асқар Жүнісбеков деген секілді қазақы әндер айтатындар жатады-мыс. Енді осылардың қандай айырмашылықтары бар, соны ойланып көрелік. Біріншілерінің жаңадан шығып жатқан әндерін теле-радиодан көріп-естуге болады, ал екіншілерінің жаңа әндерін қайдан естіп жатырмыз? Базардағы қарақшы-таспалардан ба? Жалпы, қазақта айтада емес пе «бөлінгенді бөрі жейді» деп. Сол бөлінгеннің орына бірігіп жұмыс жасап, сол той-бизнесті шоу-бизнеске айналдыруға атсалысса қандай жақсы болар еді. Әрине, ешкім ештеңе жасап жатқан жоқ десек, артық айтқандық болар. Қолынан келгенше қазақ эстрадасын дамытуға тырысып жатқан азаматтар бар. Міне, соларға аз да болса көмек болсын деген оймен осы «ТОР20» бағдарламасын жасадық. Егер де байқаған болсаңыздар, бұл чартқа өзіміздің эстрада өкілдерінің кез-келген тілдегі әні қатыса алады. Ең бастысы орындаушы Қазақстанда тұрып жатуы тиіс.
Сонымен, «ТОР20»-ның форматы қандай екенін түсінген шығарсыздар деп ойлаймын. Ендеше, осы бағдарламаның құрамына келейік:
1) «Аймақ-чарт» айдары – Қазақстанның басқа қалаларындағы хит-шеру, чарттардың алғашқы үштігімен таныстырады.
2) «Екі жұлдыз» айдары – бір-біріне ұқсас әндерді қосып, бір етіп шығарып тыңдаушыларға ұсыну. Ал ол ұрлық па әлде, жәй ұқсас әндер ме, оны тыңдаушылар шешеді.
3) «ТОР20 news» - Қазақстандағы шоу-бизнес жаңалықтары.
4) «Жаңа ән» - аты айтып тұрғандай, жаңа әндерді тыңдаушыларға ұсынамыз, кейде жаңа болмаса да хит болуға лайық деген әнді де ұсынат кездер болады.

5) «ТОР20 сұхбат» - Тікелей эфирде, телефон арқылы өмірінде, шығармашылығында өзгеріс болып жатқан өнер иесімен сұхбат.

Енді әр әнге тоқталып өтетін болсақ, әрқайсысы өзінше ерекше. Мысалы, сол кезде бірінші орында болған «Мюзикола» тобының «Сен мұңыңды бер маған» әні саундтрек ретінде жазылса да өте жақсы хитқа айналды. Енді осыдан кейін қарапайым халық тойға арналмаған әнді тыңдамайды деп айтыңыздаршы.
Батырхан ағамыздың өзіне жеке тоқталып өткім келіп тұр – жасы біразға келсе де, жаны жас және ешқашан да оның тойға арналған (оппа-оппа-оппа-па деген секілді) әнін естіген емеспін. Сондықтан оның кез-келген әнін радиоларда қоя беруге болады. Ол кісі тек халық үшін және тек сапалы әндер жазатын әнші. Әнінің өзіне келсек «Немного слез твоих» әнінің жазылып, бейнеклипі көрсетіліп кеткенмен әлі күнге дейін жақсы сұранысқа ие.
Келесі, «Жеңісхан – Кешір жаным». Шынымды айтсам, шамамен жарты жыл бойы осы әннің сөздерін толық түсінбей жүрдім, мүмкін Жеңісханның қазақ тілінде шорқақ сөйлейтіндігінен бе. Бірақ, маған алып келген нұсқасында «ештен кеш жақсы» деген сөзді «ештен кеш жақын» деп айтқан екен. Кейін оны Жәкеңнің өзінен сұрасам «байқамай қалыппын, қате кетіп қалыпты» деді. Не болса да, бұл ән қолданылған аспаптың арқасында хит болды. Тіпті, Ресейдегі Масляковтың КВН-інде біздің «Астана.kz» командасы қолданған болатын. Ал аспапқа келсек, ол өзінше бір оқиға, оған толығымен кейінгі мақалаларда тоқталармын. Қазақта айтқан емес пе «өнерге әркімнің-ақ бар таласы» деп. Сол секілді өзі биші болып жүріп «неге ән айтып көрмеске» деген Жеңісхан, осы «Кешір жаным» әнін техникалық жағынан сапалы жазғанымен, орындау жағынан ақсаңқырайды.
«Ринго» тобының орындауындағы осы «Ғашықпын» деп аталатын әні олардың үлкен сахнаға деген екінші билеттері еді. Бірінші билеттері «B. McKnight пен N`sync-тің» орындауындағы «My Kind Of Girl» әнінің қазақша нұсқасы. «Ғашықпын» - бұл да техникалық жағынан сапалы болып келгенімен, әннің мәтінінде үйлеспейтін жерлері бар. Мысалы, «мыңдардан сені таңдадым» деген қатары. Өзі «мың» деп көпше түрде айтып тұрғанда оның артына буыны толсын деп «дар» көптік жалғауын қыстыра салу, сауаттылыққа жатпайды. Бірақ, соған қарамастан нағыз хитқа айналып, әлі күнге дейін радиоарналарда «мыңдардан» жалғызын таңдап жүрген жайы бар.
«Алтынбекті Алтынбек еткен – «Айтшы жаным» әні деген де сөздер айтылып жатады. «Жел тұрмаса шөптің басы қимылдамайды» демекші, бұл да бекерден-бекер айтылмаған сөз. Енді санап көрелік, Алтынбектің қанша әнін білесіз? Саусақты бүге отырыңыз мен жаза берейін: «Айтшы жаным», «Аққуымсың аңсаған» және.... қытай тілінен аударған әнінің атауын ұмытып отырмын. Сонымен, әлі күнге дейін өшпес хит болып келе жатқан осы Дәрібаевтардың әніне келсек, «жаңаның барлығы – ұмытыла бастаған ескі дүниелер» деген қағиданы тағы бір растауда. Айтпақшы, осы әннің бірнеше ремиксі бар, бірақ ол туралы кейінгі шығарылымдарда.

Радиожүргізуші болу үшін не керек?

kaldybek — Mon, 24 Aug 2009 01:36:28 GMT

Көптеген тыңдаушылардың қоятын сұрағы осы. Егер бұл сіздің түсіңізге кіріп, ойыңыздан шықпай жүрген арманыңыз болса, оның орындалуына кішкене болса да себін тигізетін жауапты, осы өзімнің сайтыма жазуды ұйғардым.
Сонымен, сіз әлі де осы мақаланы оқып отырған болсаңыз, осы керемет әлем - радио әлеміне тап болғым келеді деген ой, әйтеуір бір болғаны. Бірден басын ашып өтейін, радиода тек радиожүргізуші болып емес, басқа да мамандықтар бойынша жұмыс істеуге болады. Мысалы: тілші, музыкалық редактор, дыбыс инженері, аймақтық дамыту бөлімінің қызметкері, радио копирайтері, бағдарламалар директоры. Алайда, қазір біз радиожүргізуші болу үшін қандай қасиеттер керегі жөнінде айтамыз.

Сіздерге қойылатын талаптан басталық:
1. Әрине жүргізушіге қойылатын алғашқы талаптардың бірі - анық, таза сөйлей білу және жағымды дауыс. Біреу табиғатынан осындай қасиеттерді бойына дарытқан болса, екіншілері бұл қасиеттерден жұрдай. Егер сіз екіншісіне жатсаңыз, уайымдамыңыз - ән істің шешімі табылады (жаңылтпаштар - расында да көмектеседі). Бірақ, ол шыдамдылықты және табандылықты қажет етеді.

2. Алайда, жағымды дауыстың өзі аздық етеді. Жүргізуші басқаларға қызық бола білуі тиіс, яғни ол өзінше бір тұлға ретінде көрінуі тиіс. Егер де сіздің ой-өрісіңіз кең, кез-келген адаммен тіл табысып кете алатын, ойыңызды анық және түсінікті етіп жеткізе алатын болсаңыз, осы жұмысқа жарамдымын деп есептей беріңіз.

3. Кез-келген қиын жағдайдан құтылып шыға білу, бұл ең басты керекті қасиеттердің бірі. Кез-келген жағдайда шапшаңдық көрсету өте маңызды. Кезінде ыңғайсыз жағдайдан шапшаңдық көрсетіп сытылып шыға алмаған бір жігіт радиомен қош айтысып кеткен болатын.

4. Компьютерді білу керек!!! Сонымен қатар студияның құрылғыларынан хабардар болсаңыз, ол сіздің радиоға қабылдануыңызды жылдамдатады (бірақ, ол міндетті талап емес, көбісі бұл құрылғылармен осы жерге келіп танысады).

Егер де осы қасиеттердің барлығы сіздің бойыңыздан табылып жатса, студияға кіріп эфиге шығып көрсеңіз болады! Бірақ, сол радиожүргізушінің орындығына қалай қол жеткізуге болады? Тура жауабы жоқ, бірақ арманшыл болашақ радиожүргізушілерге бірнеше кеңес бере аламын:

1) Өзіңіз жұмыс істегіңіз келетін радионы таңдап алыңыз (бірақ есіңізде болсын, желілік яғни, республикалық радиоға шығу үшін алдымен жергілікті, қалалық радиода тәжірибе жинақтап алуыңыз керек). Сол радионың толқынын ұстап тыңдай беріңіз, тыңдай беріңіз, тыңдай беріңіз. Жүргізушілердің өзін-өзі қалай ұстайтынын сараптап алып, ортақ бір бағыт ұстаныңыз. Сіздің сөйлеу мәнеріңіз радиостанцияның форматына сәйкес келуі тиіс.

2) Келесі жасайтыныңыз - даусыңызды жәй магнитафонға немесе диктафонға жазып көріңіз. Сәлемдесу мен бірнеше әнді хабарлаған сөздеріңізді жазып, сапасы жаман болса да мәтіні жақсы болып шықса, үнтаспаға жазып, түйіндемеңізбен бірге радиосатнцияға апарып беріңіз.

3) Сонымен қатар, өзіңіздің жазылған даусыңызды электронды хат арқылы радионың жәшігіне жолдап көріңіз (немесе бағдарламалар директорының е-майлына - жүргізушілерді қабылдаумен сол кісі айналысады). Өзіңіз білетіндей мұндай ақпаратты радиостанцияның сайтынан таба аласыз. Өзіңіздің телефоныңыз бен мекен-жайыңызды жазуды ұмытпаңыз.

4) Егер де сізді сұхбатқа шақырған болса, қолыңыздан келетіннің барлығын көрсетуге дайындалып барыңыз. Көбіне, барған кезде микрофон алдында өзіңізді таныстырып немесе бір орындаушының әнін хабарлауды талап етеді де, барлығын жазып алып қалады. Бұл тікелей эфир емес қой деп, босаңсымаңыз, өйткені сіздің тағдырыңыз осы жазбадан кейін шешіледі. Көп радиостанцияларда ұжым отбасы секілді, сондықтан да ол жерде өзіңізді қалай ұстайсыз, адамгершілігіңіз қаншалықты, адамдармен тіл-табысуыңыз қандай осының барлығына мән береді. Бірде телеарнада жұмыс істейтін бір бойжеткен келіп, "мен де Қалдыбек секілді сөйлей аламын, менің де ондай қабілетім бар" деді. Жарайды, деп біз оны тыңдауға кірістік. Микрафонды жазуға қосып, "ал, сөйлеңіз" десек, "не айтамын?" демесі бар ма. "Өзіңізді таныстырыңыз, эфирде отырғандай сөйлей беріңіз" деп оған бағыт-бағдар беріп жатырмыз. Оның 15-20 минут қиналып, сондағы бар айтқан сөзі "Сәлем,сәлем! Менің есімім....., көңіл-күй". Осы сөздерді ол 20-30 шақты рет қайталап, ақыр соңында "қиын екен ғой" деп, ұялып шығып кетті. Әттең, сол жазылған дауыс қалмапты әйтпесе, сіздерге тыңдататын.

5) Егер сіз іріктеуден өтсеңіз, эфирдің көп тыңдалмайтын бөлігін беріп, бірақ жаттығуға мұрша береді. Мұны тәжірибе жинақтау уақыты дейді. Сол кезде сізге студия құрылғыларын қолдануды, эфирде өзіңізді қалай ұстау керек және әндерді қалай қоя керек екенін, қысқасы техникалық жағын үйрете бастайды. Бірақ көп емес. "Осы дайын-ау" деген кезде, күндізгі көп тыңдалатын бөлікке шығарып, эфирді бақылап жүретін тәуелсіз сарапшылармен кеңеседі.

Ал осының барлығынан сүрінбей өтіп жатсаңыз, сізге өзіңіздің авторлық бағдарламаңызды жасауға мүмкіндік беріп, нағыз кәсіби жүргізушілердің біріне айналасыз. Әрине, ол өзіңізге байланысты. Тек бір орнында тоқтап қалмасаңыз болғаны.

P.S. Естеріңізде болсын - армандар орындалады.

Мәтінді қалай оқимыз?

kaldybek — Tue, 18 Aug 2009 08:32:34 GMT

Өзім жарнамалық, фильмге арналған немесе басқа да мәтіндерді көп оқитын болғандықтан, осыған баса назар аударатын болыппын. Егер кімде-кім мәтінді дұрыс оқымаса, соны құлағым бірден шалып қалады.
Барлығымыз да мектепте қазақ тілі пәнінен «үндестік заңы», «орфография», «орфоэпия» дегенді өттік, бірақ көбісінің есінде қаламаған. Осы мақала арқылы көптеген дикторлар, журналистер және мәтін оқитын азаматтардың есіне тағы бір салып өтейін деп отырмын.
Үндестік заңы (сингорманизм) - гректің Sun «бірге» және hanmoni «байланысу, үндесу» деген мағынаны білдіретін сөздері бойынша жасалған термин. Дауыстылардың бір – бірімен үндесуі сингармонизм деп аталады.
Орфография – cөздердің дұрыс жазылуын зерттейтін лексика саласының бір бөлімі.
Орфоэпия – cөздердің дұрыс айтылуын зерттейтін лексика саласының бір бөлімі.
Толығымен еске түсіргіңіз келсе мына жерден көшіріп алып, оқып шықсаңыз болады: сілтеме
Және күнделікті қолданатын сөздерден мысалдар жазып өтуді жөн көрдім:

Жазылуы	Айтылуы
Қыркүйек	Қыргүйөк
Кез-келген	Кез-гелген
Шекара	Шегара
Қақ ортасында	Қағортасында
Сұхбат	Сұхпат
Орын	Орұн
Күдік	Күдүк

Бірде бір кофенің жарнамасын оқуға барғанмын. Студияда дұрыс көңіл-күйде оқуымыз үшін бақылап тұратын сол компанияның өкілі тұр екен. Мәтіннің соңғы жағына келгенде, мынадай сөздер болды: «....қақ ортасында!». Мен әдеттегідей «...қағ ортасында» деп оқысам, әлгі компанияның өкілі маған «неге әріпті өзгертіп жібердіңіз?» дейді. Өзі қазақ емес және қазақ тілін білмейді де екен. Содан оған: «сіздерде «что» деп жазылады, бірақ дәл солай «что» деп айтпайсыздар «што» демейсіздер ме?» деген секілді дәлелдерді келтірумен болсам да, орыстардың «кто платит тот и заказывает музыку» деген мақалындағындай, «сізге осы үшін ақша төлеп тұрмыз» дегенде, шыдамай «ақшаларың да өзіңе, жарнамаларың да өздеріңе» деп бұрылып кетіп қалғаным бар. Әрине, әлде де көзін жеткізуге тырысуыма болар еді, бірақ өздеріңіз білетіндей қазіргі кезде уақыт - ақша, ал менің басқа да жұмыстарым өз кезегін күтіп тізіліп тұрды.
Тағы бірде «Европа плюс Қазақстандағы» «ТОР20» бағдарламасының эфирдегі «киімін» жасату үшін дауысы жақсы деген соң, бір дикторды шақырған болатынбыз (белгілі себептермен аты-жөнін жазбай-ақ қояйын). Сол жердегі менің біраз жүйкем жұқарғаны жөнінде көп жазбай-ақ, сол диктордың қателіктерінен бір-екеуін сіздерге тыңдатуды жөн көрдім.
Мұндай жағдайлар өте көп кездеседі. Енді әңгіменің тоқ етеріне келейін. Мені «білгішсымақ» екен немесе «өзі соны біле ма екен?» деген секілді сынаулар болуы мүмкін. Бірақ, мұны өз ана тіліме жаным ашығандықтан жазып отырмын. Қарапайым халық кімге қарап үйренеді? Әрине бізге: журналист, диктор, жүргізуші және басқа да эфирмен байланыстыларға қарайды. Егер біз эфирден дұрыс сөйлемесек, бізді тамашалап, тыңдап отырған қарапайым халық қайдан дұрыс сөйлесін? Сондықтан әріптестеріме айтарым – шымбайларыңызға батып бара жатса да, осы айтылғандарды ой елегінен бір өткізіп, кішкене болса да ізденіп, оң қорытынды шығарсаңыздар екен деймін.

P.S. Егер осы мақаланы оқып шығып маған өкпелеп қалған әріптестер табылып жатса, қазақ атамыз айтпақшы «көшке берген тайлағын қайтарып алсын»!

Дикцияны қалай жақсартуға болады

kaldybek — Fri, 14 Aug 2009 03:24:55 GMT

Дикцияны қалай жақсартуға болады.

Шешендік өнеріңізбен жұртты таң қалдыру үшін, Шекспирдің сөз қоры да аздық етеді. Сөйлемді дұрыс құрастыру да жетіспейді. Осының барлығына жақсы дикцияны қоссаңыз керемет болады. Тіпті ең әдемі сөздердің өзі, дұрыс айтылмай тұрса кері әсер қалдыруы мүмкін. Жақсы дикция жұмысқа орналасуға барғанда, достармен араласқанда, бір сөзбен айтқанда әрқашан және барлығына да керек.

Жаттығулар:

Қиындық деңгейі: Қиын емес.

1
қадам

Жаңылтпаштармен жаттығыңыз.
«Карнавал» фильмінің кейіпкері өзінің дикциясын қалай жөндегені есіңізде ме? Дұрыс, аузына жаңғақ толтырып алып жаңылтпаш оқыды. Бұл классикалық жаттығулардың бірі. Бірақ оны дәл осылай жасаудың керегі жоқ. Оңайынан тәсіл қолданыңыз, алдымен жаңылтпашты жаңғақсыз айтып көріңіз. Тіпті жаңылтпаш та емес, күрделі сөйлемдерден бастаңыз. Мысалы: «пайдаландырылғандықтан»
Осы сөздерді қиындықсыз айта бастағанда, күрделірек жаңылтпаштарға көшіңіз, содан кейін ғана жаңғақпен жаттығуды бастасаңыз болады.

2
қадам

Өзіңізді тыңдаңыз
Жер бетіндегі кез-келген адам сөйлеп тұрғанда өзінің дауысын керек деңгейде ести алмайды. Сондықтан магнитафон немесе диктафон қолданыңыз. Кітаптардан бір үзіндіні алып, дауысыңызды жазып отырып оқи беріңіз. Содан кейін тыңдап көріңіз. Тыңдағаныңыз өзіңізге ұнамауы мүмкін (егер де ұнайтын болса радиоға жұмысқа тұруға бара беріңіз немесе сіз өзіңізді қатты жақсы көресіз), сондықтан мәтінді өзіңізге ұнағанша оқи беріңіз, оқи беріңіз!

3
қадам

Диафрагмаңызды жаттықтырыңыз.
Кейде, ұзақ әңгімелесіп отырғанда, сөйлемін аятау үшін кейбір адамдардың демі жетпей қалатын кездер болады. Бұл сөйлемді үзіп, тыңдап отырған адамға жағымсыз әсер қалдырады. Деміңіз ең ұзақ сөйлемге де жетуі үшін, диафрагмаңызды жаттықтырыңыз. Ол үшін кез-келген дауысты дыбысты деміңіз жеткенше соза беріңіз. Осы жаттығуды күніне бірнеше мәрте жасап тұрыңыз. Дауысты дыбысты 25 секундқа созу қиындық тудырмайтындай жағдайға жеткенде, даусыңызды көтеріп жасай бастаңыз. Күнделікті жаттығып тұрсаңыз, еш жерде қақалып-шашалып, деміңіз жетпей қалатын жағдайдан аулақ боласыз!

Музыкалық бағдарламалар жүргізушісінің жұмыс ережесі.

kaldybek — Fri, 31 Jul 2009 06:37:40 GMT

Жүргізуші – диктор мен бағдарлама авторының қосындысы секілді. Оның сөздері түсінікті және дұрыс құралған болуы керек. Жүргізуші әрқашанда өз жаңалықтарымен бөліскісі келетін жайдары досқа айналуы қажет.

Оның сөйлеген сөзіне қарап өмірде қызық адам екені белгілі. Жүргізуші сауатты және өте білімді адам болуы керек. Сауаттылық, ойын дұрыс жеткізе білу, керек кезде езу тарта және әзілдей білу, ал кейде ұстамды бола білу – міне, осы қасиеттер оны өз ісінің кәсіпқой маманына айналдырады.

Сәттілікке қол жеткізу - сіздің сүйкімді, ақылды, сауатты болып, тыңдаушыларды өзіңізге тарта білуіңізге және сендіре алуыңызға байланысты болады. Сізде тек эфир ғана бар, ол сіздің кез-келген қателігіңізді бажырайтып көрсетеді.

Радио жүргізуші көшедегі адамдардай, яғни ауыз-екі әңгімелесу тәсілін қолдану керек деген ұғым бар. Бірақ! Жәй ғана ауыз-екі әңгімелесу тілі дегеніміз – сөз бен сөйлем анық айтылмау, арзан жаргондарды қолдану, құралған сөйлемнің мағынасы жоғалу, дикция мен дауыстың дұрыс естілуіне мән бермеу. Микрафон алдында басқаша сөйлеген дұрыс. Өмірдегі дауыс ырғағыңызды тартымды дауыспен, жақсы дикциямен, басты сөздерге екпін салып сөйлей білумен ұштастырып, эфирде болып жатқан нәрсе ең бастысы өзіңізге қызық болуы тиіс. Егер де айтып отырғаныңыз өзіңізге де қызық болмаса, тыңдаушы радиосын сөндіре салады.

Назарларыңызға жүргізушінің кейбір жұмыс ережесін ұсынамын. Бұл әрине қатып қалған қағида емес, бірақ осыларды ұстана отырып, эфирді кәсіби сауатты және тартымды етіп жасауға болады.

Жүргізушінің жұмыс ережесі

Жүргізуші эфирде отырғанда әрқашан езу тартып сөйлеуі керек

*****************

Әрине, жерлеу рәсімі және сол секілді көңілсіз жаңалықтарды хабарлағанда емес. Радионың міндеті – көтеріңкі көңіл күй сыйлап, мерекелік атмосфера жасау.

*****************

Аз сөйлеуі керек, бірақ...тұшымды нәрсе айтуы тиіс.

Жүргізушінің эфирге әр шыққаны 30 секундтан аспағаны дұрыс және өз аты мен уақытты хабарлағаннан басқа да маңызды нәрселер айтып, мағынасына барынша мән беруі керек. Бірақ уақыт өте келе сән де өзгереді дейді, ендеше қазіргі кезде жүргізушінің барлық сөзі 12-17 секундқа сиып кетуі тиіс екен.

*****************

Эфирге әрбір шыққандағы айтқан сөздерің бір ғана ойды жеткізуі тиіс. Тыңдаушылардың бәрі бірдей емес. 30 секундтың ішінде 2 ойды барлығы бірдей қабылдай бермейді.

*****************

Жүргізуші сөзін үзбей, тоқтамай сөйлеуі тиіс. Ал сөйлемдері қысқа болуы керек. Тыңдаушылардың кейбірі сөйлемнің соңын күтпей, басқа радиоға ауысып кетуі мүмкін.

*****************

Жүргізуші әрбір эфирге шыққан сайын, оны бөлек бір бағдарлама секілді етіп өткізуі керек. Тыңдаушылардың ешқайсысы да осыған дейін шыққан сөздеріңді есінде сақтамайды.

*****************

Эфирге шыққан сайын, оны сезімге толы, ерекше, бірақ табиғи қалпынан таймай өткізуі керек. Былжыраған, еш ерекшелігі жоқ және сызылып отырған ди-джейді кім тыңдағысы келеді дейсің?

*****************

Әрбір эфир өзінің кіріспесі, кульминациясы, эпилогы бар мини спектакль секілді ұсынылуы керек.

Әрине бұл асыра айтқандық. Бірақ, қысқасын айтсақ сізді тыңдау қызық болуы тиіс.

*****************

Жүргізуші эфиге шыққан сайын өзінің радиосының атын айтып отыруы қажет.

Ол «сіздердің тыңдап отырғандарыңыз...» деп бастауына болады немесе радионың атауын әңгіменің арасына қосып жіберсе де болады, бірақ (!!!) тыңдаушы «қай радионы тыңдап отырмын» деген сұраққа жауап іздемеуі керек.

*****************

Жүргізуші әннің арасында болатын джинглды кемінде 2 ән сайын қойып отыруы керек.

Тыңдаушы «қай радионы тыңдап отырмын» деген сұраққа жауап іздемеуі керек.

*****************

Жүргізушінің сөздері анық болып, мағынасы әрқашанда түсінікті болуы тиіс.

Мағынасыз сөздердің басын құраймын деп, айтатын ойын құртып алмауы керек.

*****************

Жүргізуші өзінің әзілін барлығына бірдей түсінікті етіп айтуға тырысуы керек.

Әрине, сіздің ерекше әзіліңізді барлығы түсіне бермейді деп өзіңізді жұбатуыңыз мүмкін, бірақ...рейтинг түсіп кетіп жатса, ешкімге өкпелемеңіз.

*****************

Жүргізуші тыңдаушыны үйретпеуі керек.

Коммерциялық радиостанция – мектеп те, дәрісхана да емес. Ол КӨҢІЛ КӨТЕРУ ҮШІН ашылған.

*****************

Жүргізуші өз басының қиындықтарын айтпауы керек.

Тыңдаушының онсыз да өз қиындықтары жетіп жатыр. Оған бүгін қалған 16 тісіңіздің қайсысы ауырып отырғаны қызық емес.

*****************

Жүргізуші радиостанцияның қиындықтарын, оның ішінде техникалық ақауларын айтпауы тиіс.

Егер де оның қиындықтары көп болса, оны тыңдап не қажеті бар? Ол қазір сөніп қалуы мүмкін ғой!? Одан да басқа радиоларды тыңдап көрейінші.

*****************

Жүргізуші өзінің мәтіні музыкалық қатардан ауытқымауы керек екенін есте сақтауы тиіс.

Земфираның «Спид» деген әніне төсек қатынасының ғажайыптары туралы айтып отырған ақымақтық болар еді.

*****************

Жүргізуші тыңдаушымен сөйлескенде өз-өзін қалай сыйласа, оны да солай сыйлап әңгімелесуі керек, бірақ ағайынгершілікке салынып кетуге де болмайды.

Кез-келген адам өзіне жоғарыдан қарап, сыйластық көрсетпей тұрғанды жек көреді, сөйтіп бәсекелестерге ауысып кетуі әбден мүмкін.

Ең жаманы, өзі ғана ауыспай, өзімен бірге отбасын, достарын, сыныптастарын және т.б.с.с. ауыстыруы ғажап емес.

*****************

Жүргізуші өзінің тыңдаушысын, оның өмір салтын көз алдына елестететіп, қиыншылықтары мен уайымын түсіне білуі қажет.

Басқа сөзбен айтқанда, өзін миллиондаған тыңдаушы естіп отырғанын ұмытпай, миллиондаған тыңдаушыға емес, нақты бір адамға сөйлеуі тиіс.

Жүргізуші өзінің радиосын тыңдап отырғаны үшін тыңдаушыға алғыс айтпауы керек.
Тыңдаушыға, онсыз өміріміз қараң екенін білдірмеуіміз керек қой (шындық сол болса да...)
*****************
Жүргізуші өзінің музыкалық сыншы емес екенін ұмытпауы тиіс. Оның эфирде жүріп жатқан әндер туралы жаман айтуға қақы жоқ.
Ол әнді сарапқа салмауы керек, өйткені оның ойы жәй тыңдаушының ойымен сәйкес келмей қалуы мүмкін. Ол тыңдаушылардың көпшілігіне қызық болатын ақпаратты жеткізіп отыруы тиіс. Сонымен қатар, тыңдаушы өзінің тек үздік те сапалы әндер тыңдап отырғанына сенімді болуы керек. Егер олай болмаса, БҰЛ радионы тыңдап қажеті не?
*****************
Жүргізуші эфирде өзінің әріптестері туралы жаман айтпауы тиіс.
*****************
Жүргізуші саясат, дін, қаржы туралы айтпауы тиіс.
Неге екенін түсінетін шығарсыз.
*****************
Жүргізуші әнді және бағдарламаны таныстырғанда оны барынша мақтап, ең үздік етіп таныстыруы тиіс. Басқаша айтқанда «Әркімдікі өзіне, ай көрінер көзіне»
*****************
Жүргізуші джинглдармен, жармана роликтерімен және әнмен қосылып айтпауы керек.
Егер сізге біреу ән айтқаныңыз керемет екен десе, эфирде әуенге қосылып (қосылмай) әндету керек деген сөз емес.
*****************
Жүргізуші жаңалық оқуға келген журналистті әзілдеп таныстырмауы тиіс.
Оның қандай жаңалық оқитынын білмейсіз ғой, мүмкін ол террор туралы оқитын шығар?!
*****************
Жүргізуші әннің ортасында эфирге шықпауы тиіс.
Егер бұл автордың немесе тыңдаушының сүйікті әні болса, ренжіп қалуы мүмкін.
*****************
Жүргізуші эфирде басқа радионың атын атамауы тиіс.
Бәсеклестерге қосымша жарнама жасаудың қажеті шамалы.
*****************
Жүргізуші радиода жалғыз өзі ғана жұмыс істемейтінін естен шығармауы керек.
Жүргізу стилі станцияның ортақ стилімен сәйкес болуы тиіс.
*****************
Жүргізуші радиостанцияның имиджіне сәйкес болуы тиіс.
Ол дегеніміз, егер сен Ретро радиосында қызмет ететін болсаң, бакенбард жіберіп, шаровар стиліндегі шалбар киюдің қажеті шамалы. Бірақ, сол кездегі әртістер мен әншілер туралы хабардар болуға міндеттісің!
*****************
Жүргізуші тек қана әннің алдында ғана емес – жарнама, жаңалықтар, ойындардың және т.б. алдында шығып тұруы қажет.
Тыңдаушыны ұмытпағаныңыз жөн. Әсіресе, осындай «қиын кезеңде». Ол не болып жатқанынан хабардар болуға қақы бар.
*****************
Жүргізуші болып жатқан және болатын әнге түсініктеме бермей, оны хабарлауы керек.
Жүргізушінің міндеті – тыңдаушыны радиоқабылдағыштың жанынан алысқа жібермеу.
*****************
Жүргізуші музыкалық қатарды бұзуға қақы жоқ.
Ол үшін музыкалық редактор бар.